Σε λιγότερο από δύο μήνες, η Ευρώπη πλήττεται από τρεις καύσωνες που ξεχωρίζουν για την πρόωρη εμφάνισή τους, την ένταση, τη διάρκεια και τη γεωγραφική τους έκταση.
Οι επιπτώσεις τους στην υγεία είναι πολυάριθμες και δραματικές: αναπνευστικές διαταραχές, που οφείλονται κυρίως στη δημιουργία όζοντος (από τις εκπομπές οξειδίων του αζώτου των κινητήρων εσωτερικής καύσης -το όριο επικινδυνότητας του όζοντος ξεπεράστηκε τον Ιούνιο για 300 από τα 450 εκατομμύρια Ευρωπαίους)· καρδιαγγειακά επεισόδια· μολυσματικές ασθένειες· οξεία νεφρική ανεπάρκεια· ατμοσφαιρική ρύπανση από τους καπνούς των δασικών πυρκαγιών. Αυτές οι συνέπειες επιδεινώνουν ακόμη περισσότερο τις κοινωνικές ανισότητες που συνδέονται με τις συνθήκες στέγασης, μετακίνησης, εργασίας και εισοδήματος. Οι πρόσθετοι θάνατοι υπολογίζονται σε χιλιάδες. Οι φτωχότερες περιοχές, όπου οι δυνατότητες προστασίας από τη ζέστη και τη ρύπανση είναι οι πιο περιορισμένες, παρουσιάζουν ποσοστά υπερθνησιμότητας, κοντά στο 80%, παρόμοια με αυτά της περιόδου της COVID-19.
Δεν είναι μόνο οι άνθρωποι που υποφέρουν και πεθαίνουν. Τα εκτρεφόμενα ζώα πληρώνουν βαρύ τίμημα, ιδίως τα βοοειδή (που φυσιολογικά δεν προσαρμόζονται σε τέτοιες θερμοκρασίες) και τα πουλερικά. Δεκάδες χιλιάδες θάνατοι καταγράφονται στα βιομηχανοποιημένα «εργοστάσια κρέατος». Πέρα από το ηθικό σοκ που προκαλεί αυτή η μαζική εκατόμβη, αυτή εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο σοβαρών επιπτώσεων του καύσωνα στη γεωργική παραγωγή και την επισιτιστική κυριαρχία. Με αλυσιδωτές επιπτώσεις στις τιμές καταναλωτή (που ήδη αυξάνονται λόγω του πολέμου των Τραμπ και Νετανιάχου εναντίον του Ιράν). Και εδώ, οι λαϊκές τάξεις είναι αυτές που πλήττονται πιο σκληρά.
Οι επιπτώσεις στα χερσαία και υδάτινα φυσικά περιβάλλοντα δεν είναι λιγότερο δραματικές. Οι ακραίες θερμοκρασίες, οι σοβαρές ξηρασίες και οι πυρκαγιές σκοτώνουν μαζικά πουλιά, έντομα, ψάρια, αμφίβια, θηλαστικά… Οι ζημιές στα χερσαία οικοσυστήματα (κυρίως δάση, δασώδεις περιοχές και υγρότοπους) είναι οι πιο ορατές, αλλά η επιτάχυνση της μεταβολής των θαλάσσιων οικοσυστημάτων είναι επίσης ανησυχητική. Σε γενικές γραμμές, ένα νέο σφοδρό πλήγμα πλήττει μια βιοποικιλότητα που έχει ήδη αποδυναμωθεί σε μεγάλο βαθμό από την αγροβιομηχανία, την βιομηχανική αλιεία και την τουριστική βιομηχανία. Μέσω ενός είδους φαινομένου μπούμερανγκ, οι τομείς αυτοί υφίστανται πλέον ένα σοκ που δεν θα είναι χωρίς οικονομικές επιπτώσεις παγκοσμίως.
Οι καύσωνες αυτοί εντάσσονται στο πλαίσιο των ακραίων μετεωρολογικών φαινομένων που πολλαπλασιάζονται σε όλες τις γωνιές του πλανήτη. Για να αναφέρουμε μόνο τα πιο πρόσφατα: στην Ινδία, ο υδράργυρος έφτασε τους 45°C τον Μάιο· στην Κίνα, ιδιαίτερα βίαιοι τυφώνες προκάλεσαν σοβαρές πλημμύρες στο Γκουανγκξί, ενώ καύσωνας πλήττει το Σινγιάνγκ· η χερσόνησος της Ανταρκτικής, εν μέσω του νότιου χειμώνα, κατέγραψε θερμοκρασίες +5 °C, που είναι κατά 20 °C υψηλότερες από τους εποχιακούς μέσους όρους…
Οι ειδικοί είναι κατηγορηματικοί: τα περισσότερα από αυτά τα φαινόμενα δεν θα μπορούσαν να είχαν συμβεί χωρίς την υπερθέρμανση του πλανήτη. Είναι γνωστό ότι αυτή οφείλεται κυρίως στη συσσώρευση στην ατμόσφαιρα τεράστιων ποσοτήτων CO2 που εκπέμπονται από την καύση ορυκτών καυσίμων. Ο μηχανισμός είναι απολύτως γνωστός: λόγω της αυξανόμενης συγκέντρωσης CO2 και άλλων αερίων του θερμοκηπίου, το σύστημα της Γης βιώνει μια αυξανόμενη ενεργειακή ανισορροπία, η οποία προκαλεί ολοένα και πιο βίαιες «προσαρμογές». Ωστόσο, αυτό είναι μόνο η αρχή. Οι ωκεανοί απορροφούν το μεγαλύτερο μέρος του ενεργεειακού πλεονάσματος (90%). Το γεγονός ότι αυτή τη στιγμή βιώνουν το θερμότερο πρώτο εξάμηνο που έχει καταγραφεί ποτέ αποτελεί εγγύηση για μελλοντικές καταστροφές, ακόμη πιο βίαιες. Βραχυπρόθεσμα, οι επιπτώσεις θα πολλαπλασιαστούν με την άφιξη του Ελ Νίνιο (φυσικό φαινόμενο του οποίου η πρωτοφανής ένταση πιθανότατα δεν είναι άσχετη με τη θέρμανση των ωκεάνιων υδάτινων μαζών).
Το συμπέρασμα είναι αδιαμφισβήτητο: η παγκόσμια θέρμανση οδηγεί, αυτή τη στιγμή, τη Γη σε μια καταστροφή μη αναστρέψιμη σε ανθρώπινη κλίμακα χρόνου. Μια καταστροφή που πλήττει ιδιαίτερα τους φτωχούς των φτωχών χωρών και τις λαϊκές τάξεις των λεγόμενων «πλούσιων» χωρών. Αυτό είναι το πρώτο μήνυμα του καύσωνα.
Η κατάσταση αυτή ήταν προβλέψιμη και είχε προαναγγελθεί, ιδίως από τις διαδοχικές εκθέσεις του IPCC. Η απάντηση επίσης είναι γνωστή: πρέπει οπωσδήποτε να αρχίσουμε αμέσως να μειώνουμε δραστικά τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και να εγκαταλείψουμε το συντομότερο δυνατό τη χρήση ορυκτών καυσίμων. Όμως, μετά τις μεγαλοπρεπείς διακηρύξεις της Συμφωνίας του Παρισιού του 2015 («να διατηρηθεί η αύξηση της θερμοκρασίας πολύ κάτω από τους +2°C, συνεχίζοντας παράλληλα τις προσπάθειες ώστε να μην ξεπεραστούν οι +1,5°C»), το business as usual συνέχισε να επικρατεί. Πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι η συμφωνία δεν έκανε καν αναφορά στα ορυκτά καύσιμα. Οι υποσχέσεις της για τη σταθεροποίηση του κλίματος βασίζονταν κατά 95% σε σενάρια που περιλάμβαναν τη μαζική εφαρμογή δέσμευσης και αποθήκευσης άνθρακα, αντισταθμίσεις εκπομπών, γεωμηχανική, «καθαρούς άνθρακες» και της «πυρηνικής ενέργειας -χωρίς άνθρακα» . Οι πωλητές ψευδών τεχνολογικών λύσεων είχαν μόνο ένα πράγμα στο μυαλό τους: να μας κάνουν να πιστέψουμε ότι θα μπορούσαμε να σταθεροποιήσουμε το κλίμα με άλλου τρόπους από το να αφήσουμε τα ορυκτά καύσιμα στο έδαφος. Βλέπουμε το αποτέλεσμα…
Ένα ενεργειακό σύστημα χαμηλής κατανάλωσης, βασισμένο κατά 100% στις ανανεώσιμες πηγές, μπορεί να ικανοποιήσει τις πραγματικές ανθρώπινες ανάγκες, όπως αυτές καθορίζονται δημοκρατικά και με αλληλεγγύη, με σεβασμό στα οικολογικά όρια. Όμως, η εφαρμογή του απαιτεί τη μείωση της τελικής κατανάλωσης ενέργειας, μέσω της κατάργησης των περιττών παραγωγών και μεταφορών. Όμως, αυτό είναι ακριβώς που το Κεφάλαιο δεν θέλει με κανένα τρόπο. Η δημοκρατία, η αλληλεγγύη, η ικανοποίηση των πραγματικών αναγκών και ο σεβασμός των οικολογικών ορίων είναι πιο ασυμβίβαστα από ποτέ με την εμπορική λογική του ανταγωνισμού για το κέρδος. Παραγωγικίστικο από τη φύση του, ιστορικά ριζωμένο στις ορυκτές πηγές ενέργειας, το σύστημα πρέπει να παράγει όλο και περισσότερο επενδύοντας σε μηχανές και να εκμεταλλεύεται όλο και περισσότερο την εργασία και τη Γη, για να καταπολεμήσει την πτωτική τάση του ποσοστού του κέρδους. Για «ενεργειακή μετάβαση», έτσι, δεν τίθεται καν θέμα. Πάνω από τριάντα χρόνια μετά τη Συνιάσκεψη για το Περιβάλλον (Ρίο 1992), το μερίδιο των ορυκτών καυσίμων στο συνολικό ενεργειακό μείγμα εξακολουθεί να κυμαίνεται γύρω στο 80%, ενώ οι ετήσιες εκπομπές συνεχίζουν να αυξάνονται. Η παρανοϊκή λογική ενός αυτόματου, εκτός ελέγχου, οδηγεί την ανθρωπότητα στον γκρεμό.
Αυτό είναι το δεύτερο μήνυμα του καύσωνα: από την εποχή της Βιομηχανικής Επανάστασης, το Κεφάλαιο είναι ορυκτό, παραμένει ορυκτό και σκοπεύει να συνεχίσει να είναι ορυκτό, όποιο και να είναι το ανθρώπινο και οικολογικό κόστος.
Κατά τα τελευταία χρόνια, παρατηρούμε μια γενικευμένη οπισθοδρόμηση των οικολογικών πολιτικών γενικά, και των κλιματικών ειδικότερα («green backlash»). Η COP 28 (2022) είχε υιοθετήσει, έστω και απρόθυμα, τον στόχο μιας «μετάβασης για απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα» («transitioning away from fossil fuels») . Μπλα-μπλα-μπλα. Οι επενδύσεις στο πετρέλαιο, τον άνθρακα και το φυσικό αέριο συνεχίζονται σαν να μην συνέβη τίποτα. Οι 65 μεγαλύτερες τράπεζες τις αύξησαν μάλιστα το 2024 και το 2025.
Αυτό το backlash είναι μάλιστα βίαιο στις Ηνωμένες Πολιτείες, και όχι μόνο από τον Τραμπ 2 -αν και αυτός αντιπροσωπεύει την πρωτοπορία του αρνητισμού και του πιο χυδαίου σκοταδισμού. Όμως, η οπισθοδρόμηση δεν περιορίζεται σε αυτή τη χώρα, και είχε ξεκινήσει πριν από τον Ιανουάριο του 2024. Στην έκθεσή της για το 2022, η Ομάδα Εργασίας 3 του IPCC κατέγραφε τις μειώσεις στη χρήση άνθρακα, πετρελαίου και φυσικού αερίου που πρέπει να επιτευχθούν έως το 2050, έτσι ώστε να υπάρχει μία στις δύο πιθανότητες να παραμείνουμε κάτω από +1,5 °C (ή να μην υπερβούμε υπερβολικά αυτό το όριο): 95%, 60% και 45% αντίστοιχα, σε σύγκριση με το 2019. Οι εκπρόσωποι των κυβερνήσεων παρέκαμψαν αυτά τα βασικά στοιχεία της «περίληψης προς τους υπεύθυνους για τη λήψη των αποφάσεων» που δημοσιεύθηκε το 2023. Τα αντικατέστησαν με μια ασαφή διατύπωση, η οποία εξισώνει τις τεχνολογίες δέσμευσης και εγκλοβισμού του διοξειδίου του άνθρακα με τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Στη Ρωσία, ο Πούτιν υπέγραψε το 2025 ένα διάταγμα που προβλέπει αύξηση των εκπομπών κατά ένα πέμπτο έως το 2035. Όπως ήταν αναμενόμενο, και οι πετρελαϊκές μοναρχίες επενδύουν αλόγιστα.
Η οπισθοδρόμηση δεν αφήνει ανεπηρέαστους ούτε τους λεγόμενους «καλούς μαθητές σε θέματα κλίματος». Η Κίνα μεταφέρει τις «ρυπογόνες» παραγωγές της στη Νότια Ασία, καίει άνθρακα για να αντισταθμίσει τους περιορισμούς σε εισαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου, και τροποποιεί τον δείκτη απο-ανθρακοποίησής της για να αποκρύψει το γεγονός ότι η υπόσχεσή της για κορύφωση των εκπομπών στα τέλη του 2025 δεν τηρείται. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σε συμφωνία με τις κυβερνήσεις και την πίεση των βιομηχανικών κύκλων, αποδυναμώνει τα ήδη ανεπαρκή μέτρα ρύθμισης των εκπομπών του δικού της «πράσινου σχεδίου». Απαγόρευση πώλησης οχημάτων με κινητήρες εσωτερικής καύσης μετά το 2035, μέτρα κατά της εισαγωγής GNL (υγροποιημένου φυσικού αερίου) από χώρες που δεν καταπολεμούν τις διαρροές μεθανίου, τέλος στη διανομή δωρεάν δικαιωμάτων εκπομπών για τις μεγάλες επιχειρήσεις του συστήματος ETS (Σύστημα Εμπορίας Εκπομπών της ΕΕ), προστασία της Αρκτικής: όλα αλέθονται μέσα από τον «μύλο» της «απλοποίησης». Εν μέσω καύσωνα, η Επιτροπή αποφάσισε μάλιστα ότι η κατασκευή ιδιωτικών αεροσκαφών αποτελεί «βιώσιμη» παραγωγή.
Αντιμέτωπες με την οικονομική κρίση, όλες οι δυνάμεις, μεγάλες ή μεσαίες, ανταγωνίζονται για την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης (AI), τα κέντρα δεδομένων της οποίας αποτελούν πραγματικές κλιματικές βόμβες. Όλες δραστηριοποιούνται για να ευνοήσουν την αγροτοβιομηχανία εις βάρος της αγροτικής γεωργίας, των αγροτικών κοινοτήτων, των αυτοχθόνων λαών και των οικοσυστημάτων. Όλες επιταχύνουν επίσης και την κουρσα των εξοπλισμών. Ωστόσο, οι πόλεμοι, στους οποίους τα ορυκτά καύσιμα αποτελούν βασικό διακύβευμα, έχουν επίσης σοβαρές κλιματικές και οικοκτόνες επιπτώσεις. Οι σωρευτικές εκπομπές των βιομηχανιών όπλων και της λειτουργίας των στρατών (που δεν υπόκεινται σε υποχρέωση υποβολής εκθέσεων!) εκτιμώνται ότι προκαλούν το 5,5% των παγκόσμιων εκπομπών (περισσότερο από αυτές της πολιτικής αεροπορίας και της θαλάσσιας μεταφοράς μαζί).
Αοκορύφωμα της ατιμίας: ενώ οι ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες είναι οι κύριοι υπεύθυνοι για την καταστροφή· ενώ εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι στην Ασία, στην Αφρική και στη Λατινική Αμερική υποφέρουν ήδη από πενήντα έως εκατό ημέρες το χρόνο με θερμοκρασίες που θέτουν σε κίνδυνο τη φυσική τους ύπαρξη, οι περισσότερες κυβερνήσεις των μεγάλων ή μεσαίων δυνάμεων συναγωνίζονται σε άθλια μέτρα καταδίωξης, συλλήψεων, ποινικοποίησης, κράτησης και απέλασης των μεταναστών. Ούτε τα παιδιά, ούτε οι έγκυες γυναίκες γλιτώνουν.
Ο καθορισμός τέτοιων «αποδιοπομπαίων τράγων» έχει σαφώς ως στόχο να αποσπάσει την προσοχή από την αποτυχία των καπιταλιστικών κλιματικών πολιτικών: σύμφωνα με το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP), η πιθανότητα να παραμείνει η αύξηση της θερμοκρασίας κάτω από το +1,5 °C κατά τον 21ο αιώνα -μια νομική υποχρέωση σύμφωνα με το Διεθνές Δικαστήριο!- κυμαίνεται μεταξύ 0% (με αμετάβλητη πολιτική) και 21% (αν όλα τα κράτη υλοποιούσαν τις υποσχέσεις τους για «μηδενικές εκπομπές»… τις οποίες όμως εγκαταλείπουν αδιαφορώντας). Η πιθανότητα να παραμείνουμε κάτω από τους +2°C είναι ελάχιστα πιο καθησυχαστική. Με την τρέχουσα πολιτική, θα φτάσουμε τους +3°C μέσα σε αυτόν τον αιώνα.
Αυτές οι αποφάσεις των κυβερνήσεων είναι συνειδητές και τεκμηριωμένες. Δεν αποτελούν απλή ανευθυνότητα, αποτελεί κλιματική εγκληματικότητα (βλ. τη συλλογική ανοιχτή επιστολή στην Le Monde της 6ης Ιουλίου 2026). Μια εγκληματικότητα απατεώνων καπιταλιστών χωρίς κόμπλεξ, που περιγελούν ανοιχτά τις δικαστικές αποφάσεις, ιδίως εκείνες του ΔΔΔ (Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου). Είναι μια κρατική, ταξική, ρατσιστική και σεξιστική εγκληματικότητα. Μια εγκληματικότητα που τείνει όλο και περισσότερο να συμμαχεί με την ακροδεξιά (γιατί το μάθημα της Ιστορίας είναι σαφές: για τη μαζική δολοφονία, τίποτα δεν συγκρίνεται με τους φασίστες). Μια εγκληματικότητα απόλυτου, παράλογου μηδενισμού, έτοιμη να θυσιάσει τον ανθρώπινο πολιτισμό και τους πλούτους της Φύσης στο βωμό του πιο άθλιου κέρδους. Οι αδαείς υπερπλούσιοι θεωρούν τον εαυτό τους ανώτερο είδος και φαντάζονται ότι, αφού γίνουν αθάνατοι, θα μπορούν να συνεχίσουν το θανατερό τους έργο στον πλανήτη Άρη. Η μαφία του υποκόσμου βρίσκεται στη χρηματοοικονομική σφαίρα, στα ανώτατα κλιμάκια της αστικής κοινωνίας, όπως το είχε διαισθανθεί και ο Μαρξ.
Αυτό είναι το τρίτο μήνυμα του καύσωνα: γυρίζοντας την πλάτη της στην αστική δημοκρατία και στις «αξίες» της, η απαξιωμένη δεξιά συμμαχεί με την ακροδεξιά για να εμβαθύνει τις καταστροφικές και πολεμοχαρείς νεοφιλελεύθερες πολιτικές, στην υπηρεσία της ύβρεως των ορυκτών καυσίμων, της χρηματοοικονομίας, της αγροτοβιομηχανίας και της αισχρής πολυτέλειας των υπερπλουσίων, σε βάρος των λαϊκών τάξεων.
Μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, δεν θα υπάρξει επιστροφή στο παρελθόν. Ό,τι χάθηκε, χάθηκε. Τα είδη που εξαφανίστηκαν δεν θα επανεμφανιστούν. Οι παγετώνες που έχουν διαλυθεί δεν θα ανασυγκροτηθούν. Οι ωκεανοί δεν θα επανέλθουν στο επίπεδο που είχαν πριν από έναν αιώνα (η ετήσια άνοδος της στάθμης της θάλασσας είναι σήμερα πάνω από δύο φορές μεγαλύτερη από εκείνη που παρατηρήθηκε μεταξύ 1956 και 1975!). Το Ολόκαινο, η γεωλογική αυτή εποχή που επέτρεψε την άνθηση του ανθρώπινου πολιτισμού, έχει τελειώσει.
Τί είναι αυτό στο οποίο βυθιζόμαστε; Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη, το «αισιόδοξο σενάριο» ενός «διαχειρίσιμου Ανθρωπόκαινου» -θέρμανση κάτω των +2°C έως το 2100, επιστροφή γύρω στο 2200 σε θερμοκρασία ελαφρώς υψηλότερη (+1°C) από εκείνες του Ολόκαινου- κρέμεται πλέον από μια κλωστή. Στην πραγματικότητα, η καπιταλιστική πολιτική μας οδηγεί σε μια άλλη πορεία -το «επικίνδυνο Ανθρωπόκαινο»: +3°C γύρω στο 2100, +3,5°C γύρω στο 2200. Οι σημερινές καταστροφές (στα +1,4°C) δείχνουν ότι αυτή η επικινδυνότητα πρέπει να ληφθεί πολύ σοβαρά υπόψη. Αλλά θα μπορούσε να είναι και πολύ χειρότερο. Θα αρκούσαν μερικές εκπλήξεις (π.χ. απότομη πτώση της απορρόφησης CO₂ από τα δάση) για να οδηγηθεί ο πλανήτης πριν από το 2100 σε αύξηση της θερμοκρασίας άνω των +4°C, χωρίς καμία ανθρώπινη δράση να μπορεί να το αποτρέψει. «Ανεξέλεγκτο Ανθρωπόκαινο», σύμφωνα με τους συγγραφείς.
Η αγωνία που μπορούν να προκαλέσουν μελέτες αυτού του είδους είναι κατανοητή. Πρέπει όμως να την καταπολεμήσουμε υπογραμμίζοντας ότι αυτές οι προβολές βασίζονται σε σενάρια του IPCC τα οποία, όλα, ενσωματώνουν το δόγμα της συνεχούς αύξησης της κατανάλωσης πρωτογενούς ενέργειας, της υλικής παραγωγής και των μεταφορών. Με άλλα λόγια, επιβεβαιώνουν ότι η διάσωση των συνθηκών διαβίωσης στη Γη είναι απολύτως ασυμβίβαστη με τη συνέχιση της καπιταλιστικής συσσώρευσης. (Το λεγόμενο «αισιόδοξο» σενάριο ξεφεύγει εν μέρει από αυτή την ασυμβατότητα μόνο υποθέτοντας μια μαζική ανάπτυξη τεχνολογιών «μαθητευόμενων μάγων» στον τομέα της δέσμευσης και εγκλοβισμού). Αλλά αν καταργήσετε τον περιορισμό της καπιταλιστικής συσσώρευσης που γεννά αυξανόμενες ανισότητες· αν αποδεχτείτε την προοπτική μιας οικονομίας βασισμένης στην ικανοποίηση των πραγματικών ανθρώπινων αναγκών· αν αποδεχτείτε την προτεραιότητα στη «φροντίδα» των ανθρώπων και της φύσης· αν αποδεχτείτε την ιδέα της κατάργησης των περιττών και επιβλαβών παραγωγών και μεταφορών, εξασφαλίζοντας απασχόληση και εισόδημα για όλους και όλες… Σε αυτή την περίπτωση, τα δεδομένα αλλάζουν εντελώς, υπάρχει φως στο τέλος του τούνελ. Σίγουρα δεν αρκεί να λέγεται! Αλλά πρέπει να λέγεται, γιατί, χωρίς αυτή την αλήθεια, δεν υπάρχει ελπίδα.
Αυτό είναι το τέταρτο μήνυμα του καύσωνα: τίποτα δεν θα ήταν χειρότερο από το να παραιτηθούμε. Υπάρχει ακόμα χρόνος για δράση. Όποιος αγωνίζεται μπορεί να χάσει, αλλά, σε κάθε στάδιο της καταστροφής, ο αγώνας, η αλληλεγγύη και η αμοιβαία βοήθεια κάνουν τη διαφορά.
Αναγνωρίζουμε ότι η καταστροφή βρίσκεται σε πορεία και ότι η κατάσταση έχει αλλάξει, έχει επιδεινωθεί. Πρέπει πλέον να συνδυάσουμε την προσαρμογή με τη μείωση, δηλαδή την άμεση προστασία από τις επιβλαβείς επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και τον αγώνα κατά των αιτίων, πρωτίστως της καύσης ορυκτών καυσίμων, αλλά και της αποδάσωσης και της αγροτοβιομηχανίας. Ωστόσο, οι δυνατότητες προσαρμογής είναι περιορισμένες. Όσον αφορά τους κοραλλιογενείς υφάλους, οι δυνατότητες αυτές έχουν ήδη ξεπεραστεί. Σίγουρα δεν υπάρχει δυνατότητα προσαρμογής σε αύξηση της θερμοκρασίας κατά +3°C. Η αλήθεια είναι ότι, ήδη από τώρα, κάθε δέκατο του βαθμού °C αύξησης της θερμοκρασίας μειώνονται και οι δυνατότητες προσαρμογής, τόσο για την κοινωνία όσο και για τα οικοσυστήματα.
Αντίθετα από την «προσαρμογή» που προωθούν οι καπιταλιστές ως μέσο για να αποφύγουν τη μείωση των εκπομπών (στην πραγματικότητα, μια «κακή προσαρμογή», όπως λέει το IPCC), εμείς θέλουμε να επιβάλουμε και τα δύο ταυτόχρονα. Αυτό συνεπάγεται μια δημόσια, δημοκρατική, κοινωνική, φεμινιστική προσαρμογή, που προβλέπει ό,τι ήδη γνωρίζουμε με σχεδόν απόλυτη βεβαιότητα για τις μελλοντικές κλιματικές εξελίξεις… Μια προσαρμογή σύμφωνη με τις επιταγές της μείωσης και όχι με τις ψευδείς, ατομικές και ενεργοβόρες λύσεις. Μόνο η μαζική και αποφασιστική κινητοποίηση μπορεί να επιβάλει αυτή τη διπλή επείγουσα αναγκαιότητα.
Να οικοδομήσουμε ένα μαζικό, διεθνιστικό κίνημα για την κοινωνική και κλιματική δικαιοσύνη
Ένα κίνημα που να ανταποκρίνεται στις άμεσες λαϊκές απαιτήσεις εκείνων που υφίστανται το πλήρες βάρος των κοινωνικών, ανθρωπιστικών και υγειονομικών συνεπειών της παραγωγικίστικης φυγής προς τα εμπρός.
Ένα κίνημα που να μην υποχωρεί απέναντι στους κλιματικούς εγκληματίες της χρηματοοικονομίας, της ενέργειας ή της αγροτοβιομηχανίας και απαιτήσει τον αφοπλισμό τους, ως προϋπόθεση για τη διαμόρφωση μιας συνολικής πολιτικής, στην προοπτική μιας άλλης κοινωνίας, καλής, πραγματικά ανθρώπινης, οικοσοσιαλιστικής.
Ένα κίνημα που να επιτρέπει την κινητοποίηση για συγκεκριμένους και άμεσους στόχους, στοχεύοντας κατά προτεραιότητα στην κατανάλωση των πολύ πλουσίων (ιδιωτικά τζετ, σούπερ γιοτ, ποσοστώσεις αεροπορικών ταξιδιών…); ενισχύοντας και συνδυάζοντας τις διάφορες κινητοποιήσεις ενάντια σε άχρηστα και καταστροφικά έργα (οδικές υποδομές, γιγαντιαίες εμπορικές υποδομές, μεταφορικές και αθλητικές εγκαταστάσεις…); διεξάγοντας εκστρατείες γύρω από οικολογικά και κοινωνικά αιτήματα, όπως η δωρεάν χρήση των δημόσιων συγκοινωνιών, η αγροοικολογία…
Ένα κίνημα που να είναι επίσης σε θέση, επειδή θα υπάρξουν και άλλοι καύσωνες, να υπερασπιστεί ένα σχέδιο έκτακτης ανάγκης, που θα καταρτιστεί σε συνεργασία με τους πρώτους ενδιαφερόμενους, για την προστασία όσων πλήττονται πιο σκληρά -ηλικιωμένοι, παιδιά, έγκυες γυναίκες, χρόνιοι ασθενείς…: με σχέδια θερμομόνωσης των κτιρίων, ξεκινώντας από τα σχολεία, τα νοσοκομεία, τα δημόσια κτίρια… ; με φύτευση πράσινου στις αστικές περιοχές για την καταπολέμηση των θερμικών νησίδων· με άνοιγμα στο κοινό και προσαρμογή των ωραρίων λειτουργίας χώρων όπου είναι δυνατό να ανακουφιστεί κανείς με κάποια δροσιά -βιβλιοθήκες, κήποι και πάρκα, πισίνες…· με δωρεάν και προσαρμοσμένες δημόσιες συγκοινωνίες, προκειμένου να μειωθεί η κυκλοφορία των αυτοκινήτων και να περιοριστεί η ατμοσφαιρική ρύπανση από σωματίδια, στο όζον, στα NOx…
Νέες, απαραίτητες και εφικτές συμμαχίες
Ήδη υπάρχουν οικοκοινωνικές κινητοποιήσεις. Οι νέοι και οι αγρότες έχουν ήδη ισχυρή παρουσία σε αυτές. Με τους καύσωνες, οι πρώτοι ολοκλήρωσαν τη σχολική τους χρονιά σε σχολικά κτίρια που είχαν μετατραπεί σε βραστήρες και, χειρότερα, μονολογούν μήπως «βιώνουν το πιο δροσερό καλοκαίρι της υπόλοιπης ζωής τους». Όσο για τους αγρότες και τις αγρότισσες, βλέπουν να υποφέρουν και να εξαφανίζονται όχι μόνο τα εργαλεία της εργασίας τους, αλλά και το ίδιο το επάγγελμά τους και η ίδια τους η ζωή.
Οι γυναίκες αποτελούν την πλειοψηφία και συχνά βρίσκονται στην πρωτοβουλία αυτών των κινητοποιήσεων. Οι καύσωνες τις τοποθετούν ακόμη περισσότερο στην πρώτη γραμμή για να αντιμετωπίσουν την επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης και υγείας. Επιπλέον, αν και οι καύσωνες δεν προκαλούν την πατριαρχική βία, δημιουργούν όμως τις συνθήκες που ευνοούν την επιδείνωση ήδη βίαιων καταστάσεων. Σύμφωνα με μια μελέτη των Ηνωμένων Εθνών, με αύξηση της θερμοκρασίας κατά +2 °C, 40 εκατομμύρια επιπλέον γυναίκες και κορίτσια κινδυνεύουν να πέσουν θύματα ενδοοικογενειακής βίας κάθε χρόνο έως το 2090. Δεν υπάρχει φεμινισμός χωρίς αγώνα για το κλίμα, δεν υπάρχει αγώνας για το κλίμα χωρίς φεμινισμό!
Οι επαναλαμβανόμενοι καύσωνες δημιουργούν τις συνθήκες για νέες συγκλίσεις
-> Στο παρελθόν, το κίνημα για το κλίμα δυσκολεύτηκε να συνδεθεί ουσιαστικά με το εργατικό κίνημα.
Σήμερα, το ζήτημα της εργασίας, των συνθηκών εργασίας και της υγείας στην εργασία είναι αντικειμενικά κεντρικό: οι ήδη επίπονες συνθήκες της εργασίας σε εξωτερικούς χώρους (κατασκευές, δημόσια έργα, γεωργία…) γίνονται πραγματικά αφόρητες, επικίνδυνες, ή και θανατηφόρες, καθώς οι χώροι εργασίας είναι ακατάλληλοι για τις υψηλές θερμοκρασίες, και οι συνθήκες μετακίνησης από το σπίτι προς την εργασία έχουν επιδεινωθεί… Τα συνδικάτα έχουν να διαδραματίσουν ουσιαστικό ρόλο ώστε να θέσουν συλλογικά, διεκδικητικά και κινητοποιητικά το ζήτημα των συνθηκών εργασίας, να ενθαρρύνουν την αυτοοργάνωση των εργατικών συλλογικοτήτων για την εκπόνηση κατάλληλων λύσεων και την επιβολή τους: δικαίωμα αποχώρησης από την εργασία, μείωση των ωρών εργασίας, απαγόρευση εργασίας μετά τις 14:00 (μεσημέρι σύμφωνα με τον ήλιο), διαλείμματα 10 λεπτών, τηλεργασία, εγγύηση μισθού…
Επιπλέον, το εργατικό κίνημα έχει να διαδραματίσει αποφασιστικό ρόλο για να συνδέσει την υγεία στην εργασία με την υγεία γενικότερα και να την καταστήσει προτεραιότητα που θα προσαρμόζεται ανάλογα με τους τομείς δραστηριότητας.
Στους βιομηχανικούς τομείς, ο τρομερά συγκεκριμένος και βιωματικός χαρακτήρας της τρέχουσας κρίσης ανοίγει τη δυνατότητα να αμφισβητηθούν όχι μόνο οι συνθήκες εργασίας, αλλά και η κοινωνική χρησιμότητα δραστηριοτήτων και παραγωγών σε σχέση με τις επιπτώσεις στην υγεία, το περιβάλλον και… το κλίμα. Προσφέρει μια ευκαιρία που πρέπει να αξιοποιηθεί για να σπάσει η παραγωγικίστικη συναίνεση που ακόμα συχνά παγιδεύει συνδικαλιστικές οργανώσεις στην υπεράσπιση οικοκτόνων παραγωγών στο όνομα της υπεράσπισης της απασχόλησης.
Στον τομέα των υπηρεσιών, θα πρέπει να γίνει η σύνδεση μεταξύ της επιδείνωσης των συνθηκών εργασίας και της επιδείνωσης των συνθηκών εξυπηρέτησης των χρηστών – μαθητών στα σχολεία, χρηστών των μέσων μεταφοράς…
-> Η υγεία και η περίθαλψη: ένα ζήτημα κοινωνικής επιλογής.
Τα νοσοκομεία, οι υπηρεσίες υγείας και περίθαλψης (κατ’ οίκον, φροντίδα εξαρτημένων ατόμων) έχουν υποβαθμιστεί από χρόνια φιλελεύθερων πολιτικών, έλλειψης πόρων και αδιαφορίας για το προσωπικό, τους χρήστες και τους ασθενείς.
Οι καύσωνες σήμερα, όπως και κάθε άλλη υγειονομική καταστροφή, δεν κάνουν παρά να αναδείξουν τις καταστροφικές επιπτώσεις της εγκατάλειψης του δημόσιου τομέα και της κυριαρχίας του ανταγωνισμού και της εμπορευματοποίησης. Το σύστημα καταρρέει. Οι ανισότητες στην υγεία και στην πρόσβαση στη φροντίδα, που είναι ήδη τεράστιες, εκρήγνυνται.
Μια κινητοποίηση για την υγεία και τη φροντίδα, που θα συνδέει τα διάφορα στοιχεία -πρόληψη, περίθαλψη και πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες που διαθέτουν πόρους και προσωπικό, υγεία στην εργασία, περιβαλλοντική υγεία...- αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο της κοινωνικής και κλιματικής δικαιοσύνης.
-> Αυξανόμενο σχίσμα επιστήμης και κεφαλαίου
Την ώρα που οι πιο ριζοσπαστικοί και αμετανόητοι αρνητές της κλιματικής αλλαγής διεξάγουν έναν πραγματικό ανοιχτό πόλεμο κατά της επιστήμης, και που ταυτόχρονα οι πολιτικοί ιθύνοντες περιφρονούν όλες τις προειδοποιήσεις που βασίζονται στη συναίνεση από τις επιστημονικές εργασίες, σε αυτό το πλαίσιο μοιάζει αδύνατο για όλο και περισσότερους ερευνητές και ερευνήτριες να παραμείνουν αμέτοχοι στις πολιτικές επιλογές, στις κοινωνικές επιλογές. Η αρχή ενός αυξανόμενου σχίσματος μεταξύ επιστήμης και κεφαλαίου αποτελεί μια άλλη στρατηγική ευκαιρία. Για παράδειγμα, δεκάδες επιστήμονες, γιατροί, ερευνητές, φιλόσοφοι και καλλιτέχνες ζητούν έναν νόμο έκτακτης ανάγκης για το κλίμα ο οποίος, μεταξύ άλλων, να απαγορεύει σε όλες τις γαλλικές επιχειρήσεις να συμμετέχουν, στη Γαλλία ή αλλού, σε νέο έργο με ορυκτά καύσιμα, είτε πρόκειται για ανθρακωρυχείο, πετρελαιοπηγή ή κοίτασμα φυσικού αερίου, και να καταργήσει «όλες τις επιδοτήσεις σε ορυκτά καύσιμα». Ο ρόλος αυτού του είδους της στάσης είναι τεράστιος για την ενίσχυση της αξιοπιστίας των αγώνων για μια οικοσοσιαλιστική εναλλακτική, χωρίς να υποκαθιστά την αυτοοργάνωση και τις δημοκρατικές επιλογές.
-> Κλίμα και ακροδεξιά
Τέλος, οι δεσμοί που ενώνουν τον κλιματο-αρνητισμό και την ακροδεξιά στις διάφορες μορφές της είναι πολυάριθμοι. Από τον Τραμπ έως τον Μιλέι, περνώντας από τον Πούτιν ή τα ακροδεξιά κόμματα στην Ευρώπη, όλοι φιμώνουν τους μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος και υποστηρίζουν τα μέσα ενημέρωσης που είναι πλήρως αφιερωμένα στην παραπληροφόρηση· όλοι είναι σθεναροί υπερασπιστές των ορυκτών καυσίμων και του εξορυκτικισμού, φανατικοί υποστηρικτές της AI (τεχνητής νοημοσύνης), της αυτοκινητοβιομηχανίας και της αεροναυπηγικής, καθώς και της βιομηχανίας όπλων. Ακόμα κι αν δεν είναι οι μόνοι, η άνοδός τους στην εξουσία αποτελεί πάντα ένα ποιοτικό άλμα προς τον χειρότερο δυνατό κόσμο, προς την επιλεκτική προσαρμογή προς όφελος της μειοψηφίας των προνομιούχων για την καταστροφή για την οποία είναι οι ίδιοι υπεύθυνοι. Ο σεξισμός τους, ο ρατσισμός τους, το μίσος τους εναντίον των μεταναστών, η ιδεολογία τους για το «νόμο του ισχυρότερου»... βρίσκονται στο ακριβώς αντίθετο άκρο από αυτό που χρειάζεται η ανθρωπότητα για να αντιμετωπίσει τη χειρότερη κρίση που δημιούργησε ο παραγωγικίστικος καπιταλισμός. Ο αγώνας για το κλίμα και ο αντιφασιστικός αγώνας πρέπει να συγκλίνουν.
Δεν θα επιστρέψουμε στον κόσμο του παρελθόντος, αλλά έχουμε ακόμα τη δυνατότητα να ζήσουμε, και να ζήσουμε καλά, φροντίζοντας την ομορφιά της Γης
Δεν υπάρχει τίποτα να περιμένουμε από τις καπιταλιστικές κυβερνήσεις. Οι καύσωνες, όπως και οι άλλες κλιματικές καταστροφές, το επιβεβαιώνουν: πρέπει να σπάσουμε με αυτό το σύστημα και τη λογική του. Από τα βάσανα, τη θλίψη, την ανημπόρια, τον θυμό, την απώλεια… που βιώσαμε σε αυτές τις ακραίες περιόδους, ας αντλήσουμε συλλογικά τη δύναμη, την αποφασιστικότητα και τη δημιουργικότητα που χρειάζονται για το ύψος της πρόκλησης: ας ξεσηκωθούμε, ας ενωθούμε για να διαφυλάξουμε τη βιωσιμότητα του κόσμου σήμερα και για τις μελλοντικές γενιές. Μαζί, με τους αγώνες μας και τη δημοκρατική μας οργάνωση, ας επιβάλουμε μια πολιτική εναλλακτική λύση αφιερωμένη εξ ολοκλήρου σε αυτόν τον υπαρξιακό στόχο.
13 Ιουλίου 2026
Η Κριστίν Πουπέν και ο Ντανιέλ Τανούρο είναι μέλη της Επιτροπής Οικολογίας της 4ης Διεθνούς.
Μετάφραση ΤΠΤ – “4”